Web2 và Web3 là gì? Khám phá lịch sử phát triển của Web

Sự tiến hóa của World Wide Web là một trong những bước ngoặt công nghệ quan trọng nhất của thời đại số. Khi các vấn đề về quyền riêng tư dữ liệu và kiểm soát tập trung ngày càng nổi bật, việc nhận diện rõ ràng sự khác biệt giữa Web2 và Web3 trở thành yếu tố thiết yếu cho bất kỳ ai đang tham gia môi trường số. Bài viết này phân tích quá trình phát triển của web, làm rõ các điểm khác biệt cốt lõi giữa các thế hệ và cung cấp góc nhìn về cách các công nghệ này đang định hình trải nghiệm trực tuyến của người dùng ngày nay.

Ba giai đoạn phát triển của Web

World Wide Web phát triển qua ba giai đoạn, mỗi giai đoạn mở ra một bước ngoặt về cách người dùng tương tác với nội dung và dịch vụ trên mạng.

Giai đoạn đầu tiên bắt đầu vào năm 1989, khi nhà khoa học máy tính Tim Berners-Lee phát triển phiên bản web đầu tiên tại CERN (Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân Châu Âu). Web 1.0, còn gọi là “web chỉ đọc”, bao gồm các trang web tĩnh liên kết với nhau qua các siêu liên kết. Người dùng chủ yếu tiếp nhận thông tin, tương tự như đọc bách khoa toàn thư trực tuyến như Wikipedia, nhưng khả năng tương tác hoặc đóng góp nội dung còn hạn chế. Trong thập niên 1990, số lượng lập trình viên và máy chủ tăng mạnh đã mở rộng phạm vi tiếp cận của Web1 ra ngoài các cơ sở nghiên cứu chuyên sâu, đặt nền móng cho Internet hiện đại.

Đến giữa những năm 2000, Web 2.0 xuất hiện với mô hình “đọc và ghi”, cho phép người dùng chủ động tạo nội dung trên các nền tảng như Reddit, YouTube, Amazon. Mạng xã hội nổi lên, giúp người dùng bình luận, chia sẻ và tự sáng tạo nội dung. Tuy nhiên, sự tham gia này cũng đồng nghĩa các tập đoàn công nghệ lớn kiểm soát toàn bộ nội dung do người dùng tạo ra (UGC) trên nền tảng của họ. Những doanh nghiệp này phát triển mô hình doanh thu dựa vào quảng cáo, như Alphabet (Google) và Meta (Facebook) thu khoảng 80-90% doanh thu mỗi năm từ quảng cáo trực tuyến.

Web3, hay Web 3.0, xuất hiện cuối những năm 2000 dựa trên công nghệ blockchain của các loại tiền điện tử như Bitcoin. Ra đời năm 2009 bởi Satoshi Nakamoto, Bitcoin chứng minh hệ thống phi tập trung khả thi thông qua kiến trúc ngang hàng và sổ cái công khai không cần máy chủ trung tâm. Điều này thúc đẩy các nhà phát triển tái tư duy mô hình tập trung của Web2. Đến năm 2015, Vitalik Buterin và đội ngũ ra mắt blockchain Ethereum, giới thiệu “hợp đồng thông minh” – các chương trình tự động thực thi lệnh mà không cần giám sát tập trung. Gavin Wood, nhà sáng lập Polkadot, đặt tên “Web3” cho quá trình chuyển đổi sang Internet phi tập trung. Phong trào Web3 hướng tới mô hình “đọc-ghi-sở hữu”, trao cho người dùng toàn quyền đối với nội dung số và danh tính cá nhân.

Điểm khác biệt giữa Web2 và Web3

Web2 và Web3 khác biệt căn bản ở triết lý kiến trúc và mô hình quản trị, thể hiện bước chuyển lớn về cách Internet vận hành và quyền kiểm soát thuộc về ai.

Web2 dựa trên mô hình tập trung, nơi các công ty công nghệ lớn kiểm soát máy chủ, lưu trữ dữ liệu và điều hành nền tảng. Người dùng truy cập dịch vụ thông qua tài khoản trên các nền tảng này – dữ liệu và nội dung đều do công ty quản lý. Quyền quyết định chủ yếu thuộc về ban lãnh đạo và cổ đông, còn người dùng gần như không có tiếng nói trong chính sách hoặc định hướng phát triển. Mô hình này đã chi phối Internet gần hai thập kỷ, mang lại sự tiện lợi nhưng đánh đổi bằng sự tự chủ cá nhân.

Ngược lại, Web3 vận hành trên mạng lưới phi tập trung gồm các node (máy tính), loại bỏ sự kiểm soát tập trung. Người dùng có thể truy cập nhiều dịch vụ số chỉ bằng một ví tiền điện tử, kiểm soát hoàn toàn nội dung số của mình. Nhiều ứng dụng Web3 (dApp) áp dụng mô hình quản trị DAO (Tổ chức Tự trị Phi tập trung), nơi mọi thành viên nắm giữ token quản trị đều có quyền biểu quyết. Điều này tạo nên cơ chế dân chủ đối lập với mô hình quyết định từ trên xuống của Web2, phân quyền thực sự cho cộng đồng thay vì tập trung trong nội bộ doanh nghiệp.

Khác biệt này ảnh hưởng đến cách người dùng tương tác với nền tảng, kiểm soát dữ liệu và tham gia quản trị. Người dùng Web2 đánh đổi sự thuận tiện và dịch vụ miễn phí lấy sự giám sát, còn người dùng Web3 được tự chủ và sở hữu dữ liệu nhưng phải chấp nhận độ phức tạp và chi phí phát sinh. Việc phân biệt rõ Web2 và Web3 giúp người dùng chủ động hơn khi chọn lựa nền tảng số phù hợp.

Ưu và nhược điểm của Web2 và Web3

Mỗi mô hình Web2 và Web3 đều có lợi thế và thách thức riêng, đòi hỏi người dùng và nhà phát triển cân nhắc kỹ khi lựa chọn giải pháp số.

Ưu điểm của Web2:

Mô hình tập trung giúp Web2 mở rộng quy mô nhanh, ra quyết định linh hoạt. Ban lãnh đạo có thể triển khai chiến lược kịp thời mà không cần chờ đồng thuận cộng đồng, thích ứng dễ dàng với biến động thị trường. Giao diện các nền tảng Web2 đơn giản, trực quan nhờ các công nghệ như JavaScript – giúp bất kỳ ai cũng dễ dàng sử dụng Amazon, Facebook, Google. Máy chủ tập trung còn đảm bảo tốc độ xử lý nhanh và giải quyết tranh chấp hiệu quả, đóng vai trò trọng tài khi nảy sinh xung đột.

Nhược điểm của Web2:

Tuy vậy, Web2 bị các “ông lớn” công nghệ thống trị, làm dấy lên lo ngại về quyền riêng tư. Alphabet, Meta, Amazon kiểm soát hơn 50% lưu lượng truy cập, khiến người dùng quan ngại về việc dữ liệu cá nhân bị giám sát, thu thập. Mô hình máy chủ tập trung cũng là “điểm nghẽn” – chỉ cần một dịch vụ lớn gặp sự cố là hàng loạt website phụ thuộc bị tê liệt. Ngoài ra, dù tự tạo nội dung, người dùng không sở hữu hoàn toàn dữ liệu số, doanh nghiệp vẫn khai thác lợi nhuận từ nội dung người dùng tạo ra.

Ưu điểm của Web3:

Web3 khắc phục nhiều nhược điểm của Web2 nhờ tăng quyền riêng tư, quyền sở hữu và chống kiểm duyệt. dApp phi tập trung và minh bạch, người dùng tự kiểm soát nội dung, danh tính, không bị bên trung gian khai thác. Chỉ cần ví điện tử để truy cập dApp mà không phải cung cấp thông tin cá nhân. Kiến trúc node phân tán loại bỏ điểm lỗi tập trung – nếu một node trên blockchain như Ethereum ngừng hoạt động, cả hệ thống vẫn vận hành bình thường. Blockchain với hàng nghìn node đảm bảo phân quyền mạnh mẽ, không phụ thuộc vào máy chủ trọng yếu. DAO mang lại quyền quản trị thực chất cho cộng đồng, tất cả người nắm giữ token đều được tham gia quyết định hướng phát triển, hiện thực hóa bản chất khác biệt của Web3.

Nhược điểm của Web3:

Dù vậy, Web3 vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Công nghệ mới đòi hỏi kỹ năng sử dụng ví số, tiền điện tử – rào cản không nhỏ cho người mới. Dù giao diện dApp ngày càng cải tiến, Web3 vẫn kém trực quan hơn Web2, cần thời gian học cách thiết lập ví, chuyển tài sản, kết nối ứng dụng. Web3 còn phát sinh chi phí (phí gas) khi giao dịch trên một số blockchain – dù nhiều giải pháp giúp giảm chi phí, nhưng đây vẫn là rào cản với người dùng phổ thông. Cuối cùng, mô hình DAO dân chủ làm chậm quá trình phát triển, vì mọi đề xuất đều phải thông qua biểu quyết, trong khi Web2 có thể ra quyết định nhanh nhờ quản trị tập trung.

Hướng dẫn sử dụng Web3

Để tham gia hệ sinh thái Web3, người dùng cần thực hiện một số bước cơ bản, dù công nghệ này vẫn tiếp tục hoàn thiện.

Đầu tiên, hãy tải về ví tiền điện tử tương thích với blockchain bạn muốn sử dụng. Nếu tham gia dApp trên Ethereum, cần ví như MetaMask hoặc ví từ các nền tảng lớn. Với hệ sinh thái Solana, bạn nên chọn ví như Phantom. Mỗi blockchain đều có nhiều lựa chọn ví, cho phép bạn ưu tiên bảo mật, tính năng, giao diện theo nhu cầu cá nhân. Ví này sẽ thay thế thông tin đăng nhập truyền thống, trở thành “cổng” vào thế giới Web3.

Sau khi tạo ví, bạn kết nối với dApp Web3 tương tự như đăng nhập Web2: hầu hết dApp đều có nút “Kết nối ví” ở góc phải trên cùng. Người dùng nhấp chọn ví và xác nhận quyền truy cập. Quá trình này cho phép dApp thực hiện giao dịch, xác thực mà không cần thông tin cá nhân. Cách kết nối này là một trong những điểm sáng tạo khác biệt giữa Web3 và Web2.

Nếu chưa biết nên trải nghiệm Web3 từ đâu, bạn có thể tham khảo dAppRadar hoặc DeFiLlama – những nền tảng tổng hợp các dApp nổi bật trên nhiều blockchain. Bạn có thể lọc theo mạng lưới, lĩnh vực như game Web3, NFT, DeFi… giúp dễ dàng khám phá giao thức Web3 phù hợp và trải nghiệm thực tế, từ đó hiểu rõ sự khác biệt giữa Web3 và Web2.

Kết luận

Sự chuyển đổi từ Web1 chỉ đọc, đến Web2 đọc-ghi, và Web3 đọc-ghi-sở hữu là một bước ngoặt tái định nghĩa kiến trúc Internet và nâng cao quyền lực người dùng. Nếu Web2 mang lại kết nối, tương tác mạnh mẽ qua các nền tảng tập trung thì những lo ngại về quyền riêng tư, quyền sở hữu dữ liệu và kiểm soát của doanh nghiệp lại thúc đẩy sự phát triển của Web3 phi tập trung.

Chuyển dịch từ Web2 sang Web3 mở ra viễn cảnh về quyền riêng tư tốt hơn, quyền sở hữu số thực sự và nền tảng chống kiểm duyệt, nhờ công nghệ blockchain và quản trị phân quyền. Tuy nhiên, người dùng sẽ phải đối mặt với thách thức về độ khó tiếp cận, chi phí giao dịch và tốc độ phát triển chậm hơn Web2. Khi công nghệ ngày càng hoàn thiện, sự giằng co giữa tiện lợi Web2 và tự chủ Web3 sẽ tiếp tục định hướng tương lai Internet.

Việc Web3 có trở thành xu hướng chủ đạo hay không phụ thuộc vào khả năng cải thiện trải nghiệm người dùng mà vẫn giữ vững các nguyên lý phân quyền. Hiện tại, cả Web2 và Web3 cùng tồn tại, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người dùng. Hiểu rõ điểm mạnh và hạn chế của từng mô hình sẽ giúp người dùng Internet lựa chọn nền tảng phù hợp cho quyền riêng tư, quyền sở hữu và hiệu quả sử dụng trong thời đại số. Sự khác biệt giữa Web2 và Web3 chắc chắn sẽ tiếp tục là chủ đề then chốt cho bất kỳ ai muốn làm chủ không gian số ngày càng phát triển.

Câu hỏi thường gặp

Web2 và Web3 là gì?

Web2 là Internet tập trung do các nền tảng lớn kiểm soát. Web3 là thế hệ tiếp theo ứng dụng công nghệ blockchain, xây dựng mạng phi tập trung nơi người dùng tự sở hữu dữ liệu, tài sản số.

Điểm khác biệt giữa Web1, Web2 và Web3 là gì?

Web1 là web tĩnh chỉ đọc. Web2 cho phép người dùng tạo, chia sẻ nội dung trên nền tảng tập trung. Web3 kết hợp đọc, sáng tạo và quyền sở hữu người dùng nhờ blockchain phi tập trung, giúp người dùng kiểm soát dữ liệu, tài sản của mình.

Chúng ta đang ở Web2 hay Web3?

Chúng ta đang trong giai đoạn chuyển giao sang Web3. Web3 nổi bật với phân quyền, blockchain và quyền sở hữu dữ liệu. Dù Web2 vẫn chiếm ưu thế, hạ tầng Web3 phát triển nhanh chóng, định hình lại trải nghiệm số.

Sự khác biệt giữa Web2, Web3 và Web4 là gì?

Web2 tập trung, do doanh nghiệp kiểm soát. Web3 phi tập trung, dựa trên blockchain, cho phép người dùng sở hữu và kiểm soát dữ liệu. Web4 là giai đoạn lý thuyết, kết hợp AI với phân quyền để tạo ra hệ thống thông minh, tự động hóa.