Bảng thuật ngữ các thuật ngữ tiền điện tử

A

Aaron Arnold

Aaron Arnold là gương mặt hàng đầu trong lĩnh vực công nghệ tài chính và tiền điện tử, nổi bật với những ý tưởng sáng tạo. Ông được cộng đồng quốc tế tin tưởng nhờ chuyên môn sâu và khả năng giải thích mạch lạc các chủ đề phức tạp. Arnold chủ động thúc đẩy ngành tiền điện tử bằng cách chia sẻ kiến thức qua các nền tảng giáo dục và các buổi diễn thuyết. Những đóng góp nhằm phổ cập công nghệ blockchain của ông đã hỗ trợ nhiều người mới nắm bắt nền tảng về tài sản số và hệ thống phi tập trung.

ABI (Application Binary Interface)

Application Binary Interface (ABI) là giao diện hệ thống cho phép các ứng dụng phần mềm tương tác trực tiếp ở cấp độ nhị phân. Về cơ bản, ABI xác định phương thức và cấu trúc dữ liệu được sử dụng để kết nối với hợp đồng thông minh trên mạng blockchain.

Trong phát triển tiền điện tử, ABI là yếu tố cốt lõi để xây dựng các ứng dụng phi tập trung (dApp). Ví dụ, khi người dùng sử dụng giao diện web để truy cập một giao thức DeFi, ABI đảm bảo dữ liệu chuyển chính xác giữa giao diện và hợp đồng thông minh trên blockchain. Nếu thiếu chuẩn ABI, các ứng dụng phi tập trung sẽ không thể tương thích và hoạt động hiệu quả.

Kiểm soát truy cập

Kiểm soát truy cập là hệ thống dùng để lựa chọn, hạn chế và quản lý quyền truy cập vào địa điểm, tài nguyên hoặc hệ thống. Hệ thống này gồm các quy trình, công nghệ và chính sách nhằm đảm bảo chỉ các đối tượng được phép mới có quyền truy cập.

Trong hệ sinh thái tiền điện tử, kiểm soát truy cập được thiết lập thông qua các khóa mật mã, xác thực đa yếu tố và hợp đồng thông minh với quyền phân vai. Ví dụ, trong giao thức tổ chức tự trị phi tập trung (DAO), kiểm soát truy cập quy định thành viên nào được phép biểu quyết hoặc thực hiện tác vụ quản trị. Một hệ thống kiểm soát truy cập toàn diện là yếu tố then chốt để bảo vệ tài sản số trước các hành động trái phép và nguy cơ an ninh mạng.

B-M

Bitcoin

Bitcoin là đồng tiền kỹ thuật số phi tập trung đầu tiên và được biết đến nhiều nhất, ra đời bởi một cá nhân hoặc nhóm ẩn danh mang tên Satoshi Nakamoto vào năm 2009. Bitcoin đã tạo ra bước ngoặt cho ngành tài chính khi cung cấp lựa chọn thay thế cho tiền pháp định và hệ thống thanh toán tập trung truyền thống.

Bitcoin nổi bật với nguồn cung cố định (tối đa 21 triệu đồng), mạng lưới xác thực phi tập trung và ứng dụng công nghệ blockchain để minh bạch giao dịch. Bitcoin thường được gọi là “vàng kỹ thuật số” nhờ chức năng lưu trữ giá trị. Trải qua thời gian, Bitcoin đã trở thành một loại tài sản chính thức, thu hút cả nhà đầu tư cá nhân lẫn tổ chức lớn.

Blockchain (Blockchain)

Blockchain là công nghệ sổ cái phân tán phi tập trung, lưu trữ giao dịch trên nhiều máy tính, khiến việc thay đổi dữ liệu đã ghi trở nên bất khả thi nếu không chỉnh sửa toàn bộ các khối tiếp sau.

Mỗi khối chứa tập hợp giao dịch, dấu thời gian và liên kết mật mã đến khối trước, tạo thành chuỗi dữ liệu liên tục. Công nghệ này mang lại sự minh bạch, bảo mật và bất biến. Blockchain không chỉ ứng dụng trong tiền điện tử mà còn trong logistics, y tế, quản lý chuỗi cung ứng và các ngành đòi hỏi lưu trữ, xác thực dữ liệu đáng tin cậy.

Hợp đồng thông minh (Smart Contracts)

Hợp đồng thông minh là những thỏa thuận tự động thực thi với điều khoản được lập trình sẵn trong phần mềm. Khi điều kiện nhất định được đáp ứng, hợp đồng sẽ thực thi tự động mà không cần bên trung gian.

Công nghệ này loại bỏ nhu cầu bên thứ ba, giúp giảm chi phí giao dịch và tăng tốc độ thực hiện hợp đồng. Hợp đồng thông minh được ứng dụng rộng rãi trong tài chính phi tập trung (DeFi) nhằm tự động hóa các hoạt động như cho vay, trao đổi tài sản, quản lý thanh khoản. Ví dụ, giao thức tạo lập thị trường tự động có thể sử dụng hợp đồng thông minh để trao đổi token tức thì theo thuật toán mà không cần sàn giao dịch tập trung.

DeFi (Tài chính phi tập trung)

DeFi là hệ thống tài chính đổi mới dựa trên blockchain, loại bỏ trung gian và cung cấp dịch vụ tài chính cho mọi đối tượng có kết nối internet.

Tài chính phi tập trung bao gồm nhiều ứng dụng như cho vay, vay tiền, giao dịch phái sinh và bảo hiểm. Điểm mạnh của DeFi là tính mở, minh bạch và không cần cấp phép. Người dùng hoàn toàn kiểm soát tài sản, mọi giao dịch đều thực hiện qua hợp đồng thông minh trên blockchain công khai. Những năm gần đây, hệ sinh thái DeFi tăng trưởng mạnh mẽ, thu hút hàng tỷ USD tổng giá trị khóa (TVL).

NFT (Non-Fungible Tokens)

NFT là các token mật mã độc nhất, đại diện quyền sở hữu tài sản số hoặc vật lý cá biệt, sử dụng blockchain để xác thực nguồn gốc và quyền sở hữu.

Khác với token có thể thay thế (như Bitcoin hay Ether), mỗi NFT là duy nhất và không thể trao đổi một-một cho loại token khác. NFT được ứng dụng rộng rãi trong nghệ thuật số, vật phẩm sưu tầm, game, bất động sản ảo và xác thực sản phẩm. Công nghệ NFT cho phép nhà sáng tạo nội dung kiếm tiền trực tiếp và kết nối với khán giả mà không cần qua trung gian.

Ethereum

Ethereum là nền tảng phi tập trung để xây dựng và vận hành các ứng dụng phi tập trung (dApp), hỗ trợ hợp đồng thông minh qua đồng tiền nội bộ Ether (ETH).

Ra mắt năm 2015 bởi Vitalik Buterin và nhóm phát triển, Ethereum mở rộng blockchain vượt ra ngoài chuyển giá trị đơn thuần. Nền tảng sử dụng Ethereum Virtual Machine (EVM) cho phép lập trình viên phát triển các ứng dụng phi tập trung cao cấp trong các lĩnh vực tài chính, trò chơi, mạng xã hội. Ethereum là nền tảng cho phần lớn giao thức DeFi và dự án NFT, đồng thời là đồng tiền điện tử lớn thứ hai sau Bitcoin về vốn hóa thị trường.

Các khái niệm cơ bản

Ví

Ví tiền điện tử là công cụ số an toàn để lưu trữ và quản lý tài sản crypto. Ví có nhiều loại: ví nóng (kết nối internet), ví lạnh (ngoại tuyến), ví phần mềm, ví phần cứng.

Mỗi ví chứa một cặp khóa mật mã—khóa công khai (địa chỉ nhận tiền) và khóa riêng (mã bí mật xác thực giao dịch). Bảo mật ví cực kỳ quan trọng vì mất khóa riêng đồng nghĩa không thể truy cập tài sản. Ví hiện đại còn hỗ trợ nhiều blockchain, tích hợp sàn giao dịch và giao thức DeFi.

Đào coin (Mining)

Đào coin là quá trình xác thực giao dịch trên blockchain và tạo khối mới bằng cách giải bài toán mật mã phức tạp. Thợ đào sử dụng sức mạnh tính toán để kiểm tra giao dịch và bảo vệ hệ thống.

Thợ đào được thưởng bằng đồng mới sinh ra và phí giao dịch. Đào coin yêu cầu đầu tư lớn vào phần cứng và điện, đặc biệt với blockchain sử dụng thuật toán Proof-of-Work (PoW). Sự phát triển công nghệ đã tạo ra nhiều hình thức đào: đào cá nhân, đào nhóm, đào trên nền tảng đám mây, mỗi hình thức có ưu nhược điểm riêng.

Staking (Staking)

Staking là việc khóa tài sản tiền điện tử vào mạng blockchain để hỗ trợ vận hành mạng và nhận phần thưởng. Quá trình này áp dụng cho blockchain sử dụng thuật toán Proof-of-Stake (PoS).

Người tham gia staking—gọi là validator hoặc delegator—cam kết token bảo chứng, từ đó được quyền xác thực giao dịch và tạo khối mới. Đổi lại, họ nhận phần thưởng là token bổ sung. Staking tiết kiệm năng lượng hơn đào coin và giúp nhà đầu tư crypto có thu nhập thụ động. Nhiều blockchain hiện đại như Ethereum 2.0, Cardano, Polkadot đều có cơ chế staking riêng.

Phí gas

Phí gas là khoản chi phí cần thiết để hoàn thành giao dịch và thực thi hợp đồng thông minh trên mạng Ethereum và các blockchain tương thích. Mức phí phụ thuộc vào độ phức tạp thao tác và tải mạng hiện tại.

Gas được tính bằng đơn vị riêng (gwei với Ethereum) và đóng vai trò ưu tiên—người dùng trả phí cao sẽ xác nhận giao dịch nhanh hơn. Hệ thống gas giúp bảo vệ mạng khỏi spam và vòng lặp vô hạn trong hợp đồng thông minh. Phí gas cao khi mạng quá tải là thách thức lớn với khả năng mở rộng blockchain, dẫn đến sự phát triển các giải pháp Layer 2 để giảm chi phí giao dịch.

Kiếm lợi suất (Yield Farming)

Kiếm lợi suất là chiến lược nhận lợi nhuận bằng cách khóa tài sản vào các giao thức DeFi để nhận phần thưởng. Người tham gia cung cấp thanh khoản cho nền tảng DeFi, nhận lãi suất, phí và token quản trị.

Kiếm lợi suất có thể gồm nhiều hình thức: cung cấp thanh khoản trên sàn phi tập trung, cho vay, tham gia giao thức tài sản tổng hợp, v.v. Mặc dù kiếm lợi suất có thể mang lại lợi nhuận cao, nó cũng tiềm ẩn rủi ro lớn như mất giá tạm thời, lỗ hổng hợp đồng thông minh, biến động token. Thành công đòi hỏi hiểu rõ cơ chế giao thức và thường xuyên theo dõi thị trường.

Câu hỏi thường gặp

Blockchain là gì và các khái niệm chính của tiền điện tử gồm những gì?

Blockchain là công nghệ lưu trữ dữ liệu phân tán dạng chuỗi khối. Tiền điện tử là tài sản số hoạt động dựa trên blockchain. Các khái niệm trọng tâm gồm phi tập trung, minh bạch, bất biến dữ liệu và bảo mật giao dịch bằng mật mã.

Làm sao để hiểu các thuật ngữ phổ biến như “đào coin”, “ví”, và “khóa riêng”?

Đào coin là quá trình xác thực giao dịch và thêm khối mới lên blockchain. Ví là phần mềm lưu trữ, quản lý tài sản số. Khóa riêng là mã duy nhất cho phép kiểm soát toàn bộ tiền trong ví. Không nên chia sẻ khóa riêng với bất kỳ ai.

Sự khác biệt giữa Bitcoin, Ether và token là gì?

Bitcoin là đồng tiền điện tử độc lập đầu tiên với mạng lưới riêng. Ether là đồng tiền nội bộ của blockchain Ethereum, hỗ trợ hợp đồng thông minh. Token là tài sản số phát hành trên các blockchain hiện có (như Ethereum), phục vụ nhiều mục đích: thanh toán, biểu quyết, staking.

Hợp đồng thông minh là gì? Hoạt động như thế nào?

Hợp đồng thông minh là đoạn mã tự động thực thi trên blockchain, bảo đảm điều khoản thỏa thuận được thực hiện mà không cần trung gian. Nó lưu logic giao dịch và kích hoạt khi điều kiện đặt ra được đáp ứng, bảo đảm minh bạch và an toàn giao dịch.

Sự khác biệt chính giữa DeFi và CeFi là gì?

DeFi sử dụng blockchain và hợp đồng thông minh để tự động hóa dịch vụ tài chính mà không cần trung gian, đảm bảo minh bạch và quyền tự kiểm soát tài sản. CeFi dựa vào nền tảng và công ty tập trung quản lý tài sản người dùng, yêu cầu niềm tin vào bên thứ ba.

Làm sao để hiểu các thuật ngữ kỹ thuật như “phí gas”, “xác nhận giao dịch” và “cơ chế đồng thuận”?

Phí gas là khoản chi trả để xử lý giao dịch trên blockchain. Xác nhận giao dịch là quy trình kiểm tra và đưa giao dịch vào khối. Cơ chế đồng thuận là giao thức giúp mạng lưới xác nhận tính hợp lệ của khối mới và dữ liệu.

NFT (token không thể thay thế) là gì? Có gì khác so với tiền điện tử thông thường?

NFT là tài sản số độc nhất có đặc điểm riêng, lưu trữ trên blockchain. Khác với tiền điện tử thông thường (có thể thay thế), mỗi NFT là duy nhất và không thể đổi bằng token khác. NFT được dùng cho nghệ thuật số, vật phẩm sưu tầm, xác thực quyền sở hữu.

Các thuật ngữ mật mã như “hash”, “khóa công khai” và “chữ ký” trong blockchain nghĩa là gì?

Hash là mã duy nhất như dấu vân tay cho một khối. Khóa công khai là địa chỉ nhận tiền. Chữ ký xác nhận chủ sở hữu khóa riêng đã thực hiện giao dịch. Ba yếu tố này phối hợp giúp blockchain bảo mật và minh bạch.